فارغ از انتساب یا عدم انتساب فصوص الحکم به فارابی، در مواجهه با آن نمی توان به غنا و دقت آن در مباحث مختلف علم النفس، معرفت شناسی، الهیات بالمعنی الأخص و عرفان نظری اعتراف نکرد. عامل اشراق، وحدتی خاص به مباحث این رساله بخشیده است؛ بر این اساس می توان تبیین نسبتاً ساختارمندی از مباحث معرفت شناختی این رساله به دست داد و چنین کاری نیز تاکنون به انجام نرسیده است. رویکرد و روش «اشراق» به معنای دقیق آن، که در عالَم اسلام به لحاظ تاریخی و به گونه ای سنّتی منسوب به سهروردی (شیخ اشراق) است و این انتساب نیز کاملاً درست است، بیش و پیش از اینکه ریشه در متون اشراقی و داستان های رمزی و عرفانی ابن سینا داشته باشد، با فرض صحت انتساب فصوص الحکم به فارابی و با توجه به مضمون و مفادِ عمدتاً اشراقی آن، ریشه در همین رساله دارد و این نکته ای است که در طول تاریخ فلسفه اسلامی موردتوجه کافی قرار نگرفته است.

کان الإمام محمّد بن إدریس الشافعی ذا حظّ وافر من الذوق الشعری والعلم الواسع فی اللغة والأدب. ولم یحظَ هذا الجانب من شخصیته بالاهتمام والعنایة بالقدر الذی حظیت به الجوانب الأخری، سوی ما شهد به من یعتدّ بقوله من أئمة العلم والأدب. ویسعی هذا البحث -بعد تعرّف الجانب الأدبی والشعری من شخصیة الشافعی- إلی الإجابة علی سؤال مطروح حول المضامین والمعاییر الشعریة لدیه. وتمّ التوصل فی هذه الدراسة - بعد التتبع فی المنظوم من کلامه - إلی أنّ معظم ما جاء فی دیوانه من مفردات ومقطوعات، یدور فی فلک الحِکم والقیم ویکاد یقتصر علی هذه المعانی والحثّ علیها کالعزّة والعفّة والقناعة والسخاء والتوکّل والتقوی والعمل الصالح وفضل العلم وحبّ أهل بیت النبوة. وکل ذلک فی مجتمع غلب علیه اللهو والترف وروح التکسب والاستعطاء والتخلی عن القیم علی أوساطه الشعریة.

یعتبر مارکس ویبر من أبرز المنظّرین الذین تطرقوا إلى مفهوم العقلانیة وتصنیفها. یصف ویبر أربعة أنواع من العقلانیة وهی العقلانیة العملیة والنظریة والذاتیة والصوریة. یری «ویبر» أنه من الممکن أن تکون بعض أنواع العقلانیة غیر رشیدة من وجهة نظر الآخرین. کما أنه قدم شکلین من العقلانیة الصوریة والذاتیة. کما یری ویبر، إنّ الترکیز کثیراً على العقلانیة الصوریة أمرٌ غیر رشید من وجهة نظر العقلانیة الذاتیة. لکن «جورج ریتزارد» یشیر فی عمله البارز«التنشئة الماکدونالدیة للمجتمع» إلى العقلانیة الاقتصادیة غیر الرشیدة والتی تهیمن على المجالات الاجتماعیة أیضاً. من وجهة نظره، فإن العناصر التی تعتبر رشیدة من حیث الاقتصاد وتعتبر سلسلة مطاعم ماکدونالدز رمزاً مناسباً لهذه العقلانیة، أمرٌ غیر رشید من الناحیة الاجتماعیة والأخلاقیة وهی تسبب انهیار القیم الاجتماعیة. ویمکن أن یکون لتعمیم نمط «ریتزارد» هذا على الحکم الرشید نتائج مفیدة؛ لأن النظرة السائدة فی الحکم الرشید هی أیضاً مشهد اقتصادی وسیاسی، وکان للمنظورات الاجتماعیة والأخلاقیة أقل التأثیر على تشکیل هذه النظریة. یمکن للمفاهیم والتعالیم الموجودة فی القرآن ونهج البلاغة أن توفر عناصر أخلاقیة سامیة للعقلانیة التی تشکل أساس الحکم الرشید.

 لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

هدف مقاله حاضر بررسی شروح فصول الحکم و ارایه معنی حضرات خمس و تقسیمات و بیان نظریات شارحان مختلف و همچنین موارد اختلاف و متشابه آنهاست. در این باره، با بررسی بیش از سر شرح مختلف فصوص الحکم این موارد نشان داده شده است: آنجایی که حضرات خمس یک اصطلاح بیش نیست، اما اهل کشف و تحقیق، در تقسیم آن یا از راه تقلید و یا نوآوری نظر داده اند، در مجموع، مراتب کلی هستی را که محل تجلی و ظهورات حق است، «حضرات» نامیده اند که برخی تعداد آن را پنج و برخی دیگر شش گفته اند، نتیجه اینکه حضرات خمس اصطلاحی است که در متون عرفانی، به خصوص در شروح مختلف آثار ابن عربی دیده می شود که البته نامگذاری هر یک از حضرات در بین تمام شارحان همسان نیست؛ هر یک بنا بر آگاهی و ذوق خود آن را تقسیم بندی کرده اند در پایان نیز جدولی برای دسترسی اجمالی به آن ارایه شده است.

«خواب و رویا» یکی از موضوعاتی است که در عرفان و روان تحلیل گری جایگاه ویژه ای دارد و می تواند موضوع پژوهش های میان رشته ای قرار گیرد. روان تحلیل گری حوزه وسیعی است و خود شاخه های مختلفی دارد که در بین آن ها روان تحلیل گری یونگ با عرفان شرقی و اسلامی سازگاری بیشتری دارد. یونگ به رویا اهمیت زیادی می دهد و منشا آن را ناخودآگاه روانی انسان می داند. او معتقد است گاهی محتوای ناخودآگاه به شکل نمادین در رویا ظاهر می شود.بررسی و رمزشناسی رویای ابن عربی از دیدگاه یونگ، منشا این رویا را مشخص می کند و بر اساس آن می توان برداشت ابن عربی و دیگران را تحلیل کرد و تردیدها و اختلاف نظرهایی را که در این زمینه وجود دارد، برطرف ساخت. همچنین آنچه را ابن عربی از زبان پیامبر در فصوص الحکم بیان می کند به گونه ای توجیه کرد که نه در راستگویی او تردید شود و نه آنچه او بیان کرده، تماما به پیامبر منسوب داشت بلکه می توان وجهی نسب تا مقبول و مناسب برای آن پیدا کرد. این بررسی نشان می دهد «خود» ابن عربی در رویا به صورت مبارک پیامبر (ص) نمود یافته و محتویات بایگانی شده در ناخودآگاهش نیز به شکل کتابی به نام فصوص الحکم به او داده شده تا وی آن را برای مردم گزارش کند.

چکیده فارسی:علم الهی از مسائل بسیار دقیق و دشوار فلسفه اسلامی است و نخستین فیلسوف اسلامی که به طور جدی به این مساله پرداخته، فارابی است. او از هر سه قسم علم الهی، به تفصیل بحث کرده است. به باور او، علم خدا به ذات خویش به نحو حضوری است، نه به نحو صوری ارتسامی. علم خدا به ممکنات در مقام ذات یا پیش از خلقت (علم ذاتی یا علم پیشین)، از طریق علم به صور معقول اشیا در ذات خداست و از اینرو، به نحو صوری ارتسامی و از سنخ علم اجمالی است. او به شبهه علم پیشین الهی، امکان اشیا و اختیار انسان نیز در ذیل این علم، پاسخ داده است. علم خدا به ممکنات در مقام فعل یا پس از خلقت (علم فعلی)، از طریق علم به اسباب و علل عالیه ممکنات، اشیا و امور جزئی ممکن را دربرمی گیرد و به نحو صوری ارتسامی و از سنخ علم اجمالی حاوی تفصیلات است. اما در رساله فصوص الحکم، اگر از آن فارابی دانسته شود، تبیین دیگری از علم الهی ملاحظه می شود. نظریه فارابی در علم الهی، در فلاسفه اسلامی بعدی، به ویژه ابن سینا تاثیر فراوان نهاده، اما برخی دیگر مانند سهروردی (شیخ اشراق) و عده ای از پژوهشگران معاصر، آن را نقد کرده اند. در نوشتار حاضر، اهم این نقدها تبیین و از دید نگارنده، مورد سنجش و ارزیابی قرار خواهند گرفت. در مجموع، نظریه فارابی در علم الهی و اقسام آن، دارای نقاط قوت و ضعف مهمی است که در این مقاله به آن ها پرداخته خواهد شد. چکیده عربی:العلم الإلهی من القضایا المتناهیة فی الدقّة والمعقدة فی الفلسفة الإسلامیة، کما یعدُّ الفارابی أولّ فیلسوف إسلامی تطرّق ساحة هذه القضیة بطریقة حاسمة؛ فبحث فی أنواع العلوم الثلاثة هذه بالتفصیل. وطبق عقائده فإنّ علم الله بذاته علمٌ حضوری، ولا یدرَج تحت العلوم الصوریة الارتسامیة، غیر أنّ علم الله بالممکنات فی مقام الذات، وبالأحری علمه بها قبل خلقها (العلم الذاتی أو العلم المسبَق)، یتمّ من خلال علمه بصور الأشیاء العقلیة فی ذاته، فیدرَج بذلک تحت العلوم الصوریة الارتسامیة وهی من أنواع العلوم الإجمالیة. ردّ الفارابی علی شبهة العلم الإلهی المُسبَق واختیار الإنسان، تحت هذا العلم، کما قال بأنّ علم الله بالممکنات فی مقام الفعل، وبتعبیر آخر علمه بها بعد خلقها (العلم الفعلی)، الذّی یتمّ بعلمه بالأسباب العالیة للممکنات، ویشمل الأشیاء والشئون الجزئیة الممکنة، علی طریقة العلوم الصوریة الارتسامیة، ویعدُّ من أنواع العلوم الإجمالیة الشاملة للتفاصیل. هذا فی حین یلاحَظ بیانٌ مختلفٌ عن العلم الإلهی، فی رسالة فصوص الحکم، إن صحّ اعتباره للفارابی. وترکت نظریة الفارابی عن العلم الإلهی، أثراً جلیاً فی آراء الفلاسفة المسلمین من بعده، ولاسیما ابن‏سینا، بینما تعرضّت لنقد عدد آخر منهم أمثال السهروردی (شیخ الإشراق)، و عدد من الباحثین المعاصرین. وفی هذه المقالة، تخضع أهمّ هذه الانتقادات للتبیین، ثم للتقویم من وجهة نظر المؤلف. وإجمالاً فإنّ نظریة الفارابی فی العلم الإلهی وأنواعه، تحظی هذه المقالة بممیزات ومساوئ هامّة، یتم دراستها.

همواره یکی از مهمترین دغدغه های اهل فلسفه و عرفان اسلامی، تامل در خصوص وجود و انحاء و مراتب آن بوده است، تا آنجا که ایشان، وجود مطلق را موضوع اصلی نظام فکری خود معرفی می کردند. در عرفان ابن عربی و اخلاف او بویژه داود قیصری نیز کلیدی ترین موضوع، وجود است، تا آنجا که فهم خداشناسی مکتب ابن عربی در سایه ی وجودشناسی آن، امکان پذیر است. قیصری در مقدمه ی شرح خود بر فصوص الحکم ابن عربی، وجود را چونان حق و حقیقت قلمداد می کند و تلقی متافیزیکی سنتی از وجود صرفا چونان کلی ترین و انتزاعی ترین مفاهیم را نمی پذیرد بلکه علاوه بر این، وجود را واقعی ترین حقیقت و معنی بخش همه ی موجودات تلقی می کند. از سوی دیگر، این حقیقت، یعنی وجود، را نه محدود به طور عقل و ظرف وجود ذهنی می داند و نه صرفا متعین در ظرف وجود خارجی، بلکه آن را فراتر از طور عقل و ظرف ذهن دانسته و بر این باور است که وجود چونان حق و حقیقت، جز برای خداوند، بر کسی معلوم نیست. در جستار حاضر، بر آنیم تا با توجه به نوشته های عرفانی قیصری بویژه در مقدمه ی شرحش بر فصوص الحکم، به تبیین های متافیزیکی او از وجود و تلقی اش از آن، به مثابه حق و حقیقت توجه کنیم و نشان دهیم که نظام وجودشناسانه ی قیصری در تلقی خاصی که از وجود ارایه می کند، به مانند دیگر عرفای مسلمان، چون ملاصدرا، از نظام متافیزیکی سنتی، بویژه در قالب ارسطویی آن، فاصله می گیرد.

چکیده فارسی:حکم در لغت، دارای معانی زیادی از قبیل منع، علم و قضاوت می باشد. اما معنای آن در ترکیب «حکم حکومتی»، همان تصمیماتی است که حاکم شرع به منظور اداره جامعه و رسیدن به مصالح مردم در زمینه های مختلف قضایی، سیاسی، نظامی، احکام جزایی و غیره صادر می کند. چنین حکمی، خواه از پیامبر، یا امام و یا فقیه صادر شود، مانند حکم الهی که از جانب خداوند متعال صادر می شود، شرعی است و آثار و لوازم شرعی دارد. در این مقاله با ادله ای همچون آیه «افتراء» و آیه «اطیعوا اله» و غیره این ادعا را اثبات خواهیم کرد. بعضی از علما، مانند علامه طباطبایی، حکم حکومتی را مطلقا خواه از پیامبر (ص)، یا امام (ع) و یا ولی فقیه صادر شود شرعی ندانسته اند، اما به نظر می رسد این ادعا قابل قبول نبوده و مورد نقد و بررسی قرار گرفته است.   چکیده عربی:مفردة (الحکم) لها معان کثیرة فی اللغة، مثل المنع والعلم والقضاء، وأما معناها فی اصطلاح (الحکم الحکومی) فهو عبارة عن القرارات التی یصدرها الحاکم الشرعی فی سبیل إدراة المجتمع وتحقیق مصالح الشعب فی مختلف المجالات القضائیة والسیاسیة والعسکریة والأحکام التنفیذیة. وهذا الحکم سواء أکان صادرا من النبی (ص) أم من الإمام المعصوم (ع) أم من الفقیه، هو کالحکم الصادر من الله تبارک وتعالی، فهو شرعی وکذلک جمیع آثاره ومتعلقاته شرعیة أیضا. ویثبت الباحث هذا الأمر فی مقالته استنادا إلی أدلة عدیدة، مثل آیة الافتراء وآیة «أطیعوا الله».ومن الجدیر بالذکر أن هناک بعض العلماء، کالعلامة الطباطبائی (رحمه الله)، لا یعتقد بشرعیة هذا النوع من الأحکام بشکل مطلق، سواء أکان صادرا من النبی (ص) أم من الإمام المعصوم (ع) أم من الولی الفقیه، إلا أن هذا الرأی هذا لیس صحیحا ویمکن تناوله بالنقد والتحلیل.